Trái tim trong trắng - Từ một vụ án đến kịch của Lưu Quang Vũ

Cho đến nay, vở kịch Trái tim trong trắng (hay 2000 ngày oan trái) của cố tác giả Lưu Quang Vũ vẫn có sức thu hút khán giả thủ đô Hà Nội.

Kịch bản Trái tim trong trắng hay còn có tên 2000 ngày oan trái xuất phát từ một vụ án oan có thật của anh Nguyễn Sỹ Lý - giảng viên của Trường Đại học Tây Nguyên. Tết Nguyên đán năm 1983, anh về quê ăn Tết tại xã Tam Hợp, huyện Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An. Tai họa ấp đến ngay do bị vu là giết người cộng với sự tắc trách của cơ quan điều tra, tòa án đại diện cho công lý và thi hành pháp luật mà anh phải chịu bản án 17 năm tù giam.

Cảm tác từ tình tiết với vụ án oan nổi tiếng này, Lưu Quang Vũ đã viết thành
kịch bản Trái tim trong trắng.

Trong những năm qua, Trái tim trong trắng của Lưu Quang Vũ được nhiều đơn vị nghệ thuật dàn dựng. Tại Liên hoan các tác phẩm của Lưu Quang Vũ lần này, Trái tim trong trắng (hay 2000 ngày oan trái) được Nhà hát kịch Hà Nội và Đoàn Cải lương Hải Phòng trình diễn. Cả hai buổi biểu diễn của hai đơn vị nghệ thuật đã lôi cuốn khán giả từ đầu chí cuối và được đánh giá là một trong những vở hay tại Liên hoan. 

Trái tim trong trắng của Nhà hát kịch Hà Nội tập trung lên án sự quan liêu, tắc trách của những người "đại diện cho công bằng", cho nên chuyện kịch mở màn là cảnh anh Bốn - bộ đội phục viên “chỉ vì một bao phân đạm đổi cho mấy bà buôn lấy vài trăm để lấy tiền nuôi con” mà các cơ quan điều tra khép tất cả các vụ mất trộm trước đó cho anh kết án 5 năm tù. Còn nhân vật trung tâm của vở kịch là Luân đang sum họp trong gia đình chuẩn bị đón tết thì tai ọa ập đến, công an đến nhà bắt Luân và kịch bắt đầu từ đấy v.v… 

Nếu như ở Trái tim trong trắng của Nhà hát kịch Hà Nội nhấn vào sai lầm của những người cầm cán cân công lý, thực thi công lý “Chỉ một lần sai lầm thôi thì sẽ gây bất hạnh khủng khiếp cho người khác” và “Cái thời mà mọi mệnh lệnh làm theo mệnh lệnh của cấp trên, xét nhanh, xử nghiêm và sớm kết thúc công việc của Tòa án”, thì ở vở diễn 2000 ngày oan trái của Đoàn Cải lương Hải Phòng lại nhấn vào lòng tin - trái tim của con người. Với ý đồ của đạo diễn về lòng tin, cho nên xuyên suốt vở diễn xây dựng lòng tin giữa con người với nhau và xoáy sâu vào trái tim của con người. Từ cảnh mở đầu vở diễn, một đôi trai gái Phương, Luân tình tự với nhau với trái tim yêu thương và những lời lẽ đầy hứa hẹn về một tương lai tươi sáng cho đến cảnh xét xử Luân, đoạn đối thoại của Phương với người thẩm phán cũng tô đậm thêm ý tưởng về lòng tin. Họ tin nhau, nhưng cũng có lúc hoài nghi nhau, đối với luật pháp chỉ có lòng tin thôi thì chưa đủ: “Anh ấy không giết người, tôi tin như thế”,“Lòng tin có ích gì?”, “Lòng tin không phải là bằng cớ trước tòa, không có giá trị gì hết”… Hay là cảnh tay Hoát, gã anh rể ích kỷ và hèn hạ, bàng quan trước nỗi đau, mất mát của cả gia đình Luân, khiến người vợ không thể chịu đựng được phải thốt lên: “Một kẻ không có trái tim”. Anh ta thanh minh: “Nó lại bảo mình không có tim à? Chả tim đây là gì?” và đã... đập lên ngực phải!. Hay là cảnh mở nút của vở kịch, khi người anh trai - kẻ ngộ sát đứa em trai mình ăn năn, hối hận trước mộ của người em trong tình trạng say rượu và sự xuất hiện của Luân và Bốn khi thuyết phục thủ phạm hãy thức tỉnh lương tri để giải oan cho một con người, trả tự do cho một người vô tội chịu án oan, vì thương bố và gia đình đã nhận tội để rồi bị kết án 17 năm tù v.v… Ở cảnh này, có thể nói đạo diễn xử lý rất khéo léo khi để Bốn xé toạc tờ giấy ghi những lời hối lỗi của kẻ phạm tội và muốn Tải bằng lương tâm của một con người, vì trách nhiệm đối với những việc mình đã làm, tự ra đầu thú. Và Luân được trả tự do, trở về với gia đình trong sự yêu thương, nhọc công của người yêu, người bạn, người đồng chí và sự thức tỉnh trái tim của kẻ phạm tội đầu thú trước cơ quan đại diện cho pháp luật của nhà nước.
Nhấn vào trái tim - lòng tin của con người với con người, cho nên thiết kế sân khấu cũng trang trí trái tim rất lớn, lúc thì hình ảnh trái tim màu đỏ, lúc thì trái tim bị xuyên thẳng bởi các vệt đen như cảnh Luân bị giam cầm trong nhà tù. Ngay cả lời ca khúc láy đi láy lại làm toát lên chủ đề của vở diễn cũng thể hiện ý tưởng này: 

“Tin đất ta cày, tin nhà ta dựng
Nhưng cần nhất anh ơi hãy tin trái tim người …
Trái tim nhân đạo con người
Trái tim yêu thương
Trái tim trong trắng
Của mình và của bạn
Giúp ta đứng dậy trong đời
Hãy tin anh ơi, hãy tin trái tim người …”

Tuân thủ ý đồ của đạo diễn, nên diễn viên Minh Tuấn (vai Luân) đã thể hiện rất tốt vai diễn của mình, anh diễn tròn vai, biết tiết chế và với giọng ca nam trầm đã hoàn toàn chinh phục khán giả Hà Nội. Bế mạc Liên hoan, vở diễn của Đoàn cải lương Hải Phòng đã được tặng thưởng 5 Huy chương: Huy chương vàng cho nghệ sĩ Minh Tuấn (vai Luân) và nghệ sĩ Kim Tuyến (vai Phương); Huy chương bạc cho các nghệ sĩ Phú Đáng (vai Bốn), Hồng Nam (ông Nhân), Xuân Quý (vai Tải).

Vở diễn của Đoàn cải lương của Hải Phòng mang một cái tên khác nhưng dường như lại trung thành với tên gốc của kịch bản Trái tim trong trắng của Lưu Quang Vũ. Về điều này xin mượn lời của nhà báo Lưu Minh Sơn: “Mặc dù phải dùng tên “2000 ngày oan trái” cho đúng chất cải lương, nhưng bản dựng của Đoàn Cải lương Hải Phòng lại bám sát hơn hình ảnh trái tim trong tên gốc. Toàn bộ diễn biến vở, diễn biến của nỗi oan đều sử dụng hình ảnh trái tim bị khuôn chặt.”

Liên hoan các tác phẩm của Lưu Quang Vũ đã khép lại với sự hào hứng, hồ hởi của khán giả và những người yêu mến kịch Lưu Quang Vũ. Liên hoan tuy chưa thu hút được các đơn vị nghệ thuật phía Nam, nhưng đã “hâm nóng” bầu không khí sân khấu Hà Nội vốn “đìu hiu” vắng khán giả bấy lâu nay. Khán giả Hà Nội, già có, trẻ có, trung niên cũng có, kéo nhau đến rạp. Một số người xem kịch của Lưu Quang Vũ phần vì muốn làm sống lại những ký ức của họ từ những năm 80, 90, số khác là những sinh viên. Cho dù họ đến rạp với bất cứ lý do nào, nhưng rõ ràng kịch của Lưu Quang Vũ nói chung, vở diễn của Đoàn cải lương Hải Phòng nói riêng đã chinh phục và lấy được nước mắt của khán giả Hà Nội. Lưu Quang Vũ đã đi xa, nhưng Trái tim trong trắng của anh vẫn hiện hữu và vẫn có sức sống trong lòng người xem hôm nay. 

Nguyễn Thị Thanh Vân /  Viện Sân khấu - Điện ảnh
Tạp chí Tp HCM

Xem thêm tại sankhau.com.vn: http://sankhau.com.vn/news/trai-tim-trong-trang--tu-mot-vu-an-den-kich-cua-luu-quang-vu.aspx